درمان ریشه یا همان عصبکشی، یکی از مهمترین روشهای حفظ دندانهای آسیبدیده است و هدف اصلی آن جلوگیری از کشیدن دندان و حفظ عملکرد طبیعی آن در دهان است. اما یک سوال اساسی همیشه مطرح میشود: آیا واقعاً همه دندانها قابلیت درمان ریشه دارند؟
پاسخ کوتاه خیر است؟ اما تشخیص اینکه کدام دندانها قابل درمان اند و کدام ها خیر، کاملاً به وضعیت بافتهای درونی دندان، میزان تخریب، وضعیت ریشه ها و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد. این تصمیم باید توسط اندودونتیست (متخصص درمان ریشه) گرفته شود؛ چرا که کوچک ترین اشتباه در انتخاب دندان قابل درمان، میتواند منجر به شکست درمان یا ایجاد عفونتهای شدید شود.
درمان ریشه چیست و چرا انجام میشود؟
درمان ریشه زمانی انجام میشود که پالپ دندان (بافت زنده درون دندان شامل عصب و رگهای خونی) دچار التهاب یا عفونت شود. این مشکل معمولاً به دلیل موارد زیر رخ میدهد:
- پوسیدگی عمیق
- ترمیمهای قدیمی و بزرگ
- شکستگی یا ترک دندان
- ضربه به دندان
- سایش شدید
- عفونتهای قدیمی درمان نشده
هدف اصلی عصبکشی: حذف عفونت، جلوگیری از انتشار آن، حفظ ریشه و نجات دندان است. اما گاهی آسیب دندان به حدی شدید است که حتی بهترین متخصص نیز نمیتواند آن را نجات دهد.
چه زمانی دندان قابلیت درمان ریشه ندارد؟
در ادامه مواردی را بررسی میکنیم که باعث میشود درمان ریشه ممکن نباشد یا احتمال موفقیت آن بسیار پایین باشد:
تخریب شدید تاج دندان
اگر تاج دندان تا حدی تخریب شده باشد که امکان کامپوزیت، روکش یا بازسازی آن وجود نداشته باشد، دندان دیگر کارکردی نخواهد داشت. در این شرایط، گرچه شاید بتوان ریشه را درمان کرد، اما چون دندان امکان ترمیم ندارد، عصبکشی توصیه نمیشود و کشیدن دندان انتخاب منطقی تری است.
نشانههای تخریب شدید عبارت است از:
- دیواره های باقیمانده بسیار نازک هستند
- پوسیدگی زیر لثه ادامه دارد
- ریشه تنها بخش باقی مانده است
ترک عمودی ریشه (Vertical Root Fracture)
یکی از مهمترین عواملی که دندان را کاملاً غیرقابل درمان میکند، ترک عمودی ریشه است. این ترکها با چشم قابل مشاهده نیستند و تنها متخصص با تجربه با استفاده از CBCT یا علائم بالینی میتواند آنها را تشخیص دهد.
علائم ترک ریشه به شرح زیر است:
- درد هنگام جویدن
- حساسیت طولانی
- آبسه های مکرر
- ترشحات چرکی در لثه کنار دندان
ترک ریشه هیچ درمان موفقی ندارد و باید دندان کشیده شود.
طول ناکافی ریشه یا ریشه بسیار کوتاه
در برخی افراد ریشه دندان به طور طبیعی کوتاه است یا به دلیل تحلیل شدید کوتاه شده است. دندانی که ریشه کوتاه دارد:
- ثبات کافی ندارد
- احتمال شکست بعد از درمان بسیار بالا است
- امکان روکش گذاری صحیح روی آن سخت خواهد بود
در این شرایط درمان ریشه قابل انجام است، اما فایده ای ندارد.
عفونتهای بسیار گسترده و غیرقابل کنترل
گاهی عفونت تا حدی گسترده میشود که استخوان اطراف دندان تخریب شده و امکان پاکسازی کامل سیستم کانالها وجود ندارد. از نشانه های عفونت شدید دندان میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- کیست های بزرگ
- تخریب شدید استخوان
- آبسه های وسیع
در این موارد متخصص باید تصمیم بگیرد که امکان درمان ریشه وجود دارد یا نیاز به جراحی اندودنتیک (آپیکو) است؛ در برخی موارد ممکن است حتی کشیدن دندان بهترین گزینه باشد.
انحنای شدید کانالها و دسترسی دشوار
برخی ریشه ها آنقدر انحنای شدید دارند که امکان ابزارزنی و پاکسازی کامل آنها وجود ندارد. این شرایط خصوصاً در دندانهای آسیاب بالا و پایین دیده میشود. اگر انحنا از حد استاندارد بیشتر باشد، درمان به شدت ریسک شکست دارد و دندان ممکن است غیرقابل درمان باشد.
پوسیدگی تا زیر سطح استخوان (پوسیدگی سابجینجیوال)
یکی از موارد چالش برانگیز زمانی است که پوسیدگی تا عمق زیر لثه و حتی زیر استخوان امتداد پیدا کرده باشد.
در این حالت:
- امکان ایزوله کردن دندان نیست
- احتمال شکست بالاست
- قرار دادن روکش یا ترمیم امکانپذیر نیست
این دندان معمولاً کاندید کشیدن است.
لقی درجه بالا و بیماری شدید لثه
اگر دندان در اثر تحلیل لثه و از بین رفتن استخوان دچار لقی شدید باشد، حتی بهترین درمان ریشه نیز نمیتواند آن را نجات دهد. در این موارد:
- مشکل اصلی اندودنتیک نیست
- مشکل “پریودنتال” است
- و دندان باید کشیده و جایگزین شود.
چه دندانهایی قابل درمان ریشه هستند؟
قابلیت انجام درمان ریشه (عصبکشی) به عوامل متعددی بستگی دارد و اندودونتیست پس از بررسی دقیق دندان، لثه و ساختارهای اطراف آن تصمیم میگیرد که آیا امکان حفظ دندان وجود دارد یا خیر. در حالت کلی، اگر دندان شرایط زیر را داشته باشد، معمولاً قابل درمان و حفظ است:
میزان تخریب تاج دندان قابلقبول باشد: اگر بخش زیادی از تاج دندان از بین نرفته و همچنان بتوان آن را بازسازی کرد، درمان ریشه امکانپذیر است. تخریبهای متوسط معمولاً با روکش یا پستکور قابل ترمیم هستند.
سلامت ریشه دندان حفظ شده باشد: وجود یک ریشه سالم، بدون پوسیدگی عمیق، ضربه شدید یا سایش بیش از حد، یکی از مهمترین معیارها برای درمان موفق است.
عفونت قابلکنترل باشد: عفونت هایی که محدود به کانال ریشه یا بافت اطراف دندان هستند و به استخوان فک آسیب گسترده وارد نکردهاند، معمولاً با درمان ریشه قابل رفعاند.
عدم وجود ترک در ریشه: اگر ریشه دندان دچار ترک عمودی یا شکستگی باشد، معمولاً درمان ریشه امکانپذیر نیست. اما در نبود ترک، حتی دندانهای آسیبدیده نیز قابل درمان خواهند بود.
طول و شکل مناسب ریشه: دندان هایی با ریشه های کوتاه، شدیداً خمیده یا دارای کانال های غیرطبیعی ممکن است درمان را دشوار کنند، اما در صورت قابل قبول بودن طول و آناتومی ریشه، امکان درمان وجود دارد.
امکان بازسازی و روکش کردن دندان: حتی پس از موفقیت درمان ریشه، دندان باید قابلیت ترمیم و روکش داشته باشد. اگر دیواره های کافی برای بازسازی وجود داشته باشد، درمان قابل انجام است.
سلامت لثه و استخوان اطراف دندان: وجود لثه سالم و نبود تحلیل شدید استخوان، نقش مهمی در پیش آگهی درمان دارد. دندانی که پایه استخوانی خوبی داشته باشد، معمولاً به خوبی قابل حفظ است.
عوامل مؤثر بر موفقیت درمان ریشه
چند عامل مهم بر نتیجه نهایی تأثیر میگذارند:
مهارت و تجربه پزشک: مهمترین عامل، تجربه و دقت اندودونتیست است.
کامل بودن پاکسازی کانالها: کانالها باید کاملاً ضدعفونی و از مواد پر شود.
کیفیت ترمیم نهایی دندان: روکش یا ترمیم درست، آینده درمان را تضمین میکند.
همکاری بیمار: رعایت بهداشت و مراجعه منظم به پزشک بسیار ضروری است.
پیچیدگی آناتومی دندان: هرچه ریشهها پیچیده تر باشند، درمان دشوارتر است.
اگر دندان قابل درمان نباشد چه باید کرد؟
در برخی موارد، پس از ارزیابی دقیق توسط اندودونتیست، مشخص میشود که درمان ریشه قابل انجام نیست یا حتی در صورت انجام، شانس موفقیت بسیار پایین است. این وضعیت معمولاً زمانی رخ میدهد که دندان دچار تخریب شدید، شکستگی ریشه، تحلیل استخوان گسترده یا عفونتهای غیرقابلکنترل باشد.
در چنین شرایطی، برای جلوگیری از گسترش عفونت و حفظ سلامت دهان و عملکرد طبیعی دهانی، لازم است از روشهای جایگزین استفاده شود. رایج ترین گزینهها عبارتند از:
کشیدن دندان (Extraction)
زمانی که ساختار دندان بهطور کامل از بین رفته یا ریشه دچار شکستگی عمودی است، کشیدن دندان بهترین و حتی تنها راهکار است. این کار از انتشار عفونت جلوگیری کرده و راه را برای جایگزینی مناسب باز میکند.
ایمپلنت دندان
ایمپلنت یکی از بهترین و بادوام ترین روشها برای جایگزینی دندان ازدست رفته است. ایمپلنت با عملکردی مشابه ریشه طبیعی دندان، ظاهر، قدرت جویدن و زیبایی لبخند را حفظ میکند. این روش معمولاً اولین پیشنهاد پس از کشیدن دندان است.
بریج دندانی
اگر ایمپلنت برای بیمار مناسب نباشد، بریج میتواند گزینه جایگزین خوبی باشد. در این روش، دندانهای مجاور به عنوان پایه استفاده شده و یک دندان مصنوعی جای خالی را پر میکند. این درمان بهویژه زمانی مناسب است که دندانهای کناری نیاز به روکش نیز داشته باشند.
پروتزهای متحرک یا ثابت
در مواردی که چند دندان از دست رفته یا شرایط استخوانی مناسب برای ایمپلنت وجود ندارد، پروتزهای دندانی میتوانند عملکرد و زیبایی دهان را تا حد مطلوب بازگردانند. بسته به شرایط بیمار، پروتز میتواند ثابت یا متحرک باشد
چرا باید تشخیص درمانپذیری دندان را به متخصص ریشه سپرد؟
اندودونتیستها آموزش تخصصی دقیقی برای ارزیابی دندانهای پیچیده دیدهاند.
آنها با ابزار و دانش تخصصی میتوانند:
- دندانهای به ظاهر غیرقابل درمان را نجات دهند.
- موارد شکست درمانهای گذشته را ترمیم کنند.
- تشخیص دهند کدام دندان ارزش درمان دارد و کدام ندارد.
- از عوارض جدی و هزینههای اضافی جلوگیری کنند.
تشخیص درست، مهمترین بخش درمان ریشه است.
معرفی دکتر امیرعباس مشاری
همه دندانها قابل درمان ریشه نیستند و تصمیمگیری درباره درمانپذیری به عوامل زیادی بستگی دارد؛ از جمله میزان تخریب، وضعیت ریشه، عفونت، آناتومی کانالها و شرایط لثه.
تنها پس از بررسی دقیق توسط اندودونتیست متخصص میتوان گفت که آیا درمان موفق خواهد بود یا خیر.
هدف از عصبکشی، حفظ دندان طبیعی تا حد ممکن است، اما زمانی که دندان شانس بقا ندارد، انتخاب صحیح کشیدن و جایگزینی، بهترین تصمیم درمانی است.
در پایان لازم است اشاره شود که دکتر امیرعباس مشاری اندودونتیست و متخصص درمان ریشه، دارای تجربه تخصصی در درمانهای پیچیده ریشه میباشد. درمان ریشه در مطب دکتر مشاری با بهرهگیری از تجهیزات تخصصی و روشهای علمی روز دنیا انجام میشود تا بالاترین احتمال موفقیت و حفظ دندان برای بیمار فراهم شود.
